Een uiterst curieus gegeven in het leven van Anton Webern is, dat hij als dirigent kolossale orkestwerken als de Negende symfonie van Beethoven en de Achtste van Mahler uitvoerde, terwijl hij als componist een man was van uiterste beknoptheid, van zwijgen en woordflarden, van een soort maquettebouw. Grootgebracht in de traditie van de Weense wijdlopige laatromantiek, keerde hij zich na zijn studie bij Arnold Schönberg juist van die traditie af.

Webern studeerde muziekwetenschappen bij Guido Adler in Wenen en promoveerde met een proefschrift over de Choralis Constantinus van Heinrich Isaac (1450-1517). Vanaf 1904 tot 1908 was hij compositieleerling van Arnold Schönberg. Na die tijd werkte hij als dirigent in Bad Ischl, Wenen, Teplitz, Danzig, Stettin en Praag en opnieuw Wenen. Webern raakte door de groeiende politieke spanningen in zijn land steeds meer geïsoleerd, vooral na de intocht van het Duitse nazisme in Oostenrijk

in 1938. In de laatste oorlogsweken vluchtte hij naar het nabijgelegen Mittersill, waar hij door een tragische samenloop van omstandigheden door een Amerikaanse soldaat werd doodgeschoten, op 15 september 1945.

Anton Webern schreef tussen 1908 en 1945 officieel 31 werken, die hij een opusnummer gaf (opus 1 tot 31). Naast deze officieel uitgegeven werken bestaat een reeks composities zonder opusnummer, tijdens Weberns leven onuitgegeven, schetsen, losse delen en jeugdwerken. Een daarvan is de Langsamer Satz für Streichquartett uit 1905, een expressief laat-romantische stuk. De uitvoering van alle 31 officiële stukken van Webern samen duurt slechts een uur of drie. Zo zijn bijvoorbeeld de Sechs Stücke für grosses Orchester (1909) na een minuut of tien voorbij, en dat terwijl het vierde stuk, een spookachtige treurmars, alleen al vier en een halve minuut duurt. De structuur is klassiek, alleen zijn de proporties tot het uiterste verkleind. Zijn muziek doet het misschien al vermoeden, maar ook privé was Webern een man van zeer weinig woorden. Hij

had een hekel aan herhaling en breedsprakigheid en noemde zijn eigen muziek lyrisch en expressief. Luisteraars raadde hij aan zijn werken niet te analyseren of te begrijpen, maar te ondergaan. Dat heeft niet kunnen verhinderen dat er tientallen boeken met analyses van Weberns oeuvre bestaan.

Zijn eerste opus was de Passacaglia, geschreven in 1908, aan het einde van zijn studietijd bij Schönberg. De Passacaglia bestaat uit een reeks variaties gebaseerd op een steeds herhaalde basmelodie en gebruikt daarmee een van de strengste vormen uit de klassieke muziek. Webern kon er zijn voorliefde voor het contrapuntisch componeren, de ingenieuze vervlechting van melodische lijnen, goed in kwijt. Het basthema van acht maten klinkt aan het begin in de geplukte tonen van de strijkers. Op een toonladdervreemde toon na staat het thema in d-klein, hetgeen Weberns de kans geeft de tonaliteit uitgebreid te onderzoeken met een sterk chromatische bril, zoals Schönberg

dat in zijn toen meest recente werken ook deed. De strenge logica van Weberns Passacaglia doet sterk denken aan de door Bach geïnspireerde Finale van de Vierde symfonie van Brahms, eveneens in de vorm van een passacaglia. Webern combineert zijn passacaglia-vorm met de dynamiek van de klassieke sonatevorm. Zo introduceert hij in de eerste en tweede variatie meteen contrasterende tegenmelodieën, en moduleert hij in de twaalfde variatie van d-klein naar D-groot en introduceert hij een meer lyrische tweede themagroep. De zestiende variatie doet aan als een stormachtig doorwerkingsgedeelte en de twintigste als een climax en reprise tegelijkertijd. De laatste variatie vormt een uitgebreide coda die de muziek terugbrengt naar de ingetogen en bedrukte sfeer van het begin.

Clemens Romijn

---

klik hier voor meer informatie over het concert op 10 januari